İnsan biliyi panoraması daxilində elm və fəlsəfə arasındakı sərhədlər getdikcə daha çox keçirici olur, görünüşcə uzaq aləmlər arasında gözlənilməz dialoqlara yol açır. Bu kitabda biz Şərq fəlsəfələri, xüsusilə Buddizmə, və müasir kvant fizikası kəşfləri arasındakı heyranedici kəsişməni araşdırmağa çalışırıq. Məqsəd aydındır: buddizm kimi ənənələrin minilliklər boyu formalaşmış anlayışlarının kvant nəzəriyyələrinə necə yeni işıq sala biləcəyini, reallığın, qavrayışın və varlığın mahiyyəti barədə dərin suallar doğurduğunu xəritələmək.

Bu kitab Buddizm, Hindizm və Taoizm mövzusunda trilogiyanın ilk kitabıdır. Əhatə olunan mövzular bu düşüncə sistemləri ilə kvant fizikanın əsas prinsipləri arasındakı oxşarlıqları vurğulayır. Oxşarlıqlar diqqət çəkicidir.

Buddizmə görə, keçicilik anlayışı mərkəzi rol oynayır. Mövcud olan hər şey daim dəyişir; heç nə statik deyil. Eyni şəkildə, kvant physics s-i bizə öyrədir ki, subatom səviyyədə hissəciklər müəyyən vəziyyətlərdə deyil, daha çox ehtimal vəziyyətlərində mövcuddurlar. Məsələn, məşhur dalğa-hissəcik dualizmi hissəciklərin dalğalar kimi də davrana biləcəyini göstərir və fiziki maddəyə dair ənənəvi anlayışımızı sınağa çəkir.

Qarşılıqlı asılılıq prinsipi hər bir hadisənin digər bütün hadisələrlə necə bağlı olduğunu vurğulayır. Kvant fizikasında kvant dolaşıqlığı fenomeni hissəciklər arasındakı oxşar əlaqələr şəbəkəsini nümayiş etdirir. İki hissəcik dolaşıq olduqda, birinin vəziyyətindəki dəyişiklik dərhal digərinə təsir edir, hətta böyük məsafələrdə belə, bu məkan-zaman sərhədlərini aşan bir əlaqəni göstərir.

Mühüm bir hissə ego (Anatta) illüziyasına həsr olunub: Buddizm öyrədir ki, ayrı bir özlüyün fərqindəlik illüziyadır. Kvant fizikasında reallığa dair qavrayışımız da eyni dərəcədə aldanışdır. Bir çox elmi kəşfiyyat göstərir ki, müşahidəmiz müşahidə etdiyimiz reallığı dəyişdirir. Məsələn, məşhur iki yarıqlı təcrübə kvant hissəciklərinin sadəcə müşahidə edilməsinin onların davranışını necə dəyişdirdiyini nümayiş etdirir.

Meditasiya və diqqətlilik baxımından bilinir ki, buddist meditasiya praktikaları reallığa düşüncəli baxış tərzini təşviq edir və praktikantlara şeylərin görünüşündən kənara çıxan yolları izləməyə imkan verir. Müasir alimlər, məsələn, fizik David Bohm, gördüyümüz "reallığın" yalnız daha dərin, kvant-fiziki nizamın səthi təsviri olduğunu, meditasiya vasitəsilə əldə olunan şüur vəziyyətlərinə bənzədiyini irəli sürüblər.

Bu oxşarlıqları nümayiş etdirmək üçün fizik Niels Bohr ilə buddist filosof Daisetsu Teitarō Suzuki arasındakı dialoqu sitat gətirmək faydalıdır. Kvant fizikasının banilərindən sayılan Bohr Şərq konsepsiyalarında təəccüblü rezonans tapdı. Onun məşhur sitatlarından birində o demişdi:

"Fizika reallığın təsviri deyil, düşüncəmizin quruluşudur."

Bu, qavrayışın zehnimizin əksi olduğu barədə buddist baxışını əks etdirir.

Başqa bir əhəmiyyətli şahidlik fizik Fritjof Kapranın kitabı "Fizikanın Tao'su"ndan gəlir; bu kitab müasir fizika ilə Şərq fəlsəfələri, o cümlədən buddizm və taoizm arasındakı oxşarlıqları araşdırır. Capra irəli sürür ki, kvant reallığı maddəni bərk obyektlər toplusu kimi deyil, Buddizmin keçicilik anlayışına tam uyğun gələn enerjilər sahəsi kimi şərh etməyi tələb edir.

Bu birinci cilddə biz Buddizmlə kvant fizika arasındakı dərin və transformativ əlaqəni xəritələşdirmişik. Bu əlaqələri araşdırmaq təkcə elm anlayışımızı zənginləşdirmir, həm də reallığı necə qavradığımız barədə daha dərin düşüncələrə dəvət edir. Getdikcə daha mürəkkəbləşən dünyada buddist prinsipləri kainatdakı yerimizə dair yeni bir baxış üçün həyati əhəmiyyətli anlayışlar təqdim edir: qarşılıqlı əlaqə, keçicilik və şüur məkanı.

Növbəti cildlərdə bu yolda davam edərək, digər şərq fəlsəfi ənənələrinin qaranlığına və işığına daha dərindən dalacaq, qədim müdriklik ilə müasir kəşflər arasındakı bu maraqlı dialoqda yeni ölçülər kəşf edəcəyik.